Ból gardła u dziecka to stosunkowo częsty powód zgłaszania się na wizytę do pediatry. Niekiedy może być przejściową dolegliwością spowodowaną przesuszeniem śluzówki, a innym razem może wymagać specjalistycznego leczenia. Jakie są przyczyny powstawania  infekcji gardła u dziecka? Czy można im przeciwdziałać i jak leczyć zapalenia gardła u dzieci?

Spis treści:

Zapalenie gardła – co to takiego?

Gardło to mięśniowo-włóknista cewa o długości 12–14 cm, leżąca za jamą nosową, ustną i krtaniową. Z tego względu w jamie gardła można wyróżnić 3 części:

  • nosową (górną) – należy do układu oddechowego. W miejscu połączenia ściany górnej z tylną znajduje się migdałek gardłowy. W tej części gardła znajdują się ujścia trąbek słuchowych ograniczone dwoma fałdami, w większej z nich mieszczą się migdałki trąbkowe.
  • ustną (środkową) – w tej części dochodzi do połączenia układu oddechowego z pokarmowym. Położona jest za jamą ustną i łączy się z nią poprzez cieśń gardzieli, której ściany tworzą zatokę migdałkową. Nazwa wynika z obecności migdałka podniebiennego. Migdałki ze względu na budowę limfatyczną wykazują tendencję do powiększania się podczas stanów zapalnych. To zjawisko jest zauważalne szczególnie u dzieci i może doprowadzić do znacznego zwężenia światła w cieśni gardzieli.
  • krtaniowa (dolna) – należy do układu pokarmowego. Położona za krtanią, szeroka u góry, gwałtownie zwęża się ku dołowi, przechodząc w przełyk1.

Migdałki podniebienne, migdałek gardłowy i migdałki trąbkowe tworzą układ chłonny gardła, który szczególnie u dzieci pełni istotną rolę w reakcjach odpornościowych. Pojęcie zapalenia gardła u dzieci określa proces zapalny, czyli reakcję na oddziaływanie drobnoustrojów chorobotwórczych (bakterii, wirusów, grzybów), obejmujący błonę śluzową gardła, jego struktury (np. migdałki podniebienne) lub części (np. zapalenie krtani u dziecka)2. Do najczęstszych objawów infekcji należą ból gardła i gorączka u dziecka.

Przyczyny zapalenia gardła u dzieci

Infekcje gardła, w zdecydowanej większości, mają podłoże wirusowe. Szacuje się, że u dorosłych i dzieci poniżej 5. roku życia wirusy odpowiadają nawet za 85–95 proc. ostrych infekcji występujących w tym rejonie. Wirusowe zapalenie gardła u dzieci w wieku 5–15 lat występuje nieco rzadziej, jednak i tak częstotliwość wynosi około 70 proc.3. Reszta przypadków wynika najczęściej z zakażeń bakteryjnych.

Wirusowe zapalenie gardła u dziecka

Do rozwoju choroby dochodzi często wskutek przeziębienia, kataru, nieżytu zatok. Wśród wirusów przyczyniających się do powstania zapalenia gardła u dziecka można wyróżnić4:

  • RSV (Respiratory Syncytial Virus);
  • rynowirusy;
  • adenowirusy;
  • koronawirusy;
  • enterowirusy;
  • wirusy paragrypy;
  • wirusy grypy A i B;
  • HSV (Herpes Simplex Virus);
  • EBV (Epstein-Barr Virus);
  • CMV (Cytomegalovirus).

Bakteryjne podłoże zapalenia gardła u dzieci

Zakażenia bakteryjne dotyczą przede wszystkim dzieci w wieku 5–15 lat i w tej grupie pojawiają się z częstotliwością nieprzekraczającą 30 proc. Bakteryjne zapalenie gardła u dziecka najczęściej spowodowane jest przez Streptococcus pyogenes (grupy A), jest to tzw. angina paciorkowcowa. Grupy B, C i G zdecydowanie rzadziej doprowadzają do zapaleń gardła u dzieci. Wśród innych bakterii mogących przyczynić się do rozwinięcia zakażenia w tym rejonie można wyróżnić Arcanobacterium haemoliticum, Chlamydia spp., Mycoplasma pneumoniae, Fusobacterium necroforum4.

Zapalenie gardła u dzieci – objawy i diagnostyka

Objawy występujące w zapaleniu gardła u dzieci zależą w dużym stopniu od przyczyn infekcji. Różnice występują nie tylko pomiędzy infekcjami bakteryjnymi i wirusowymi, ale także te pochodzenia wirusowego (lub bakteryjnego) różnią się pomiędzy sobą w zależności od patogenu, który przyczynił się do ich powstania.

Objawy i diagnostyka w wirusowym zapaleniu gardła u dzieci

W przebiegu najpowszechniejszej infekcji gardła o podłożu wirusowym, spowodowanej przez RSV, najczęściej występują ogólne objawy przeziębienia2, takie jak:

  • katar i niedrożność nosa;
  • kichanie;
  • drapanie w gardle;
  • ból gardła;
  • kaszel;
  • chrypka;
  • podwyższona temperatura ciała lub gorączka;
  • złe samopoczucie.

W badaniu lekarskim widoczne jest czerwone gardło u dziecka, a błona śluzowa jest rozpulchniona. Ponadto mogą występować zmiany włóknikowe na powierzchni migdałków, jak również niewielkie owrzodzenia języka4.

Zakażenie spowodowane adenowirusami ma znacznie cięższy przebieg, a objawy przypominają anginę paciorkowcową. Charakterystyczne jest występowanie wysokiej gorączki (powyżej 39oC), zmiany włóknikowe na migdałkach podniebiennych i powiększenie węzłów podżuchwowych. Stosunkowo często występuje też zapalenie spojówek (u 17 proc. dzieci)4.

Ze względu na podobieństwo objawów zakażenia adenowirusami do anginy paciorkowcowej właściwe zdiagnozowanie możliwe jest na podstawie ujemnego wyniku testu na obecność Streptococcus pyogenes.

Ostre enterowirusowe zapalenie gardła u dzieci, inaczej zwane herpanginą, objawiają się przede wszystkim bólem gardła. Dodatkowo na podniebieniu miękkim i łukach podniebiennych pojawiają się małe grudki lub pęcherzyki, które mogą (szczególnie w przebiegu choroby wywołanej wirusem Coxsackie) występować również na wewnętrznej stronie dłoni i podeszwach stóp. Przy herpanginie zmiany najczęściej nie obejmują migdałków podniebiennych4.

Ze względu na specyficzne objawy infekcja na ogół jest łatwa do zdiagnozowania.

Opryszczkowe zapalenie gardła u dzieci wywołane przez HSV (wirus opryszczki zwykłej) przebiega najczęściej z gorączką i spowodowanym nią złym samopoczuciem (bóle głowy, mięśni), występuje silny ból gardła, a na jego powierzchni (szczególnie migdałkach i tylnej ścianie) pojawiają się pękające pęcherzyki, co doprowadza do powstania nadżerek i owrzodzeń. U 5 proc. chorych występuje łagodne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Diagnostyka opiera się na obrazie klinicznym, przy czym najczęściej oprócz opryszczki podejrzewa się inne przyczyny, takie jak: grzybica jamy ustnej u dzieci, wirus Coxsackie czy rumień wielopostaciowy4.

Mononukleoza, choroba wywołana przez EBV, rozpoczyna się od wniknięcia wirusa do nabłonka gardła. Dochodzi do niego poprzez bliski kontakt z nosicielem, np. pocałunki lub picie z jednej butelki, u małych dzieci szczególnym zagrożeniem są zanieczyszczone śliną zabawki. Zakażenie może przebiegać bezobjawowo lub z występowaniem niespecyficznych objawów. W przebiegu choroby obserwuje się stopniowe pojawianie się kolejnych symptomów. Objawy zwykle przypominają grypę, pojawia się gorączka (do 400C) i złe samopoczucie, powiększenie węzłów chłonnych najczęściej szyjnych, po 2–3 tygodniach u połowy chorych występuje również powiększenie śledziony. U części chorych może pojawić się wysypka (5 proc.) i obrzęki w obrębie twarzy. Przy infekcji spowodowanej EBV silny ból gardła u dziecka może przyczyniać się do trudności z połykaniem. Migdałki są powiększone i pokryte wysiękiem, gardło jest zaczerwienione, a na podniebieniu mogą pojawić się wybroczyny4.

Do postawienia prawidłowej diagnozy konieczne jest wykonanie badania serologicznego, gdyż objawy mogą sugerować również inne choroby, takie jak: angina paciorkowcowa, błonica, cytomegalia, HIV, różyczka, ostra białaczka, toksoplazmoza4.

Objawy i diagnostyka przy bakteryjnym zapaleniu gardła u dzieci

Najczęściej bakteryjne infekcje gardła wywołuje Streptococcus pyogenes (angina paciorkowcowa). Angina u dziecka charakteryzuje się silnym bólem gardła występującym na samym początku infekcji, razem z nim najczęściej pojawia się wysoka gorączka. Dodatkowo ból gardła przy przełykaniu u dziecka nasila się, co może skutkować odmową jedzenia i picia. Występuje również powiększenie węzłów chłonnych szyjnych, obrzęk i zaczerwienienie migdałków podniebiennych, na których pojawiają się również naloty włóknikowe. U niektórych dzieci mogą występować bóle brzucha i wymioty4.

W diagnostyce na zakażenie paciorkowcowe wskazuje gorączka, wysięk ropny na migdałkach i powiększenie szyjnych węzłów chłonnych, natomiast inne objawy przeziębienia, takiej jak kaszel, katar, chrypka obniżają prawdopodobieństwo przyczyn bakteryjnych. Zalecane jest jednak zrobienie wymazu z gardła i przeprowadzenia testu na obecność paciorkowców. Szybkie testy umożliwiają wykluczenie bądź potwierdzenie bakteryjnej etiologii zapalenia gardła u dzieci.

Ból gardła u niemowlaka – objawy i diagnostyka

Bolące gardło u dzieci bywa bardzo dokuczliwym objawem i nawet, jeśli bólowi nie towarzyszy gorączka ani inne dolegliwości, zachowanie dziecka może ulec zmianie. W przypadku choroby gardła u dzieci w wieku przedszkolnym lub starszym ustalenie przyczyn zmiany zachowania podopiecznych nie powinno sprawić kłopotu, ponieważ na ogół takie dzieci sprawnie się komunikują. W przypadku bólu gardła dziecko w tym wieku nie tylko może poinformować o dokuczliwych dolegliwościach, ale umie również pokazać gardło na polecenie lekarza (lub rodzica). Zaczerwienione gardło u dziecka stanowi obiektywny dowód i umożliwia zdiagnozowanie infekcji. Rozpoznanie zapalenia gardła u niemowlaka jest bardziej skomplikowane. Płacz jest jedynym sposobem, w jaki maluch może poinformować rodziców o swoich potrzebach i dolegliwościach, jednak często trudno je rozpoznać. Chore gardło u niemowlaka może być jedną z przyczyn jego płaczu, ale ponieważ objawy zapalenia gardła u dzieci tak małych są niespecyficzne i trudne do zweryfikowania przez rodzica, w przypadku niepokoju i wątpliwości warto skonsultować się z pediatrą. Lekarz nie tylko wie, jak wygląda czerwone gardło u dziecka i jakie są przyczyny infekcji, ale w przypadku maluchów istotne również jest to, że tylko specjalista powinien decydować, co na ból gardła u dziecka można bezpiecznie zastosować.

Ból gardła u dziecka – co podać?

W przypadku zapalenia gardła u dziecka leczenie (zarówno rodzaj, jak i czas trwania) zależy od decyzji lekarza. Tylko on może zdiagnozować chorobę i ustalić jej przyczyny, co umożliwia podjęcie skutecznej kuracji. W najpowszechniejszym wirusowym zapaleniu gardła u dzieci stosuje się jedynie leczenie objawowe. Uważa się, że antybiotykoterapia w leczeniu chorób gardła u dzieci stosowana jest zbyt często. Aż 70 proc. rodziców na ból gardła u dziecka otrzymuje od lekarza receptę na antybiotyki5. Ponieważ z badań wynika, że maksymalnie za 30 proc. przypadków zapalenia gardła u dzieci odpowiadają bakterie, oznacza to, że przynajmniej 40 proc. dzieci otrzymuje je bez potrzeby. Zalecane jest różnicowanie zakażeń wirusowych z infekcjami bakteryjnymi gardła i stosowanie antybiotyków tylko wtedy, gdy wymaga tego stan pacjenta5.

W leczeniu  paciorkowcowego zapalenia gardła u dzieci i innych bakteryjnych infekcji konieczne jest zastosowanie antybiotykoterapii. O doborze odpowiednich leków na ból gardła dla dzieci , dawce i czasie trwania kuracji decyduje lekarz.

W przypadku wirusowego zapalenia gardła u dziecka leki mogą być dostosowane do konkretnego wirusa (np. ogólnoustrojowe leki przeciwwirusowe w przypadku opryszczkowego zapalenia gardła u dzieci mogą zmniejszyć nasilenie objawów)4. Jednak najczęściej w przypadku infekcji wirusowych stosuje się leczenie objawowe, np. leki przeciwgorączkowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe, krople udrażniające zatkany nos, syropy w przypadku występowania kaszlu lub leki działające miejscowo, np. tabletki do ssania uśmierzające ból gardła.

Domowe sposoby – co na ból gardła dla dziecka?

Infekcje u dzieci, chociaż są naturalnym sposobem na kształtowanie się odporności, zawsze przyczyniają się do niepokoju rodziców. Ból gardła u małego dziecka zawsze powinien być konsultowany ze specjalistą, ponieważ istotna jest wiedza o tym, jak i co na ból gardła u niemowlaka można bezpiecznie zastosować. Bez względu na wiek objawy wskazujące na ostre zapalenie gardła u dziecka również powinny skłonić rodziców do wizyty u lekarza. Jednak nie zawsze i nie od razu konieczna jest taka konsultacja. W przypadku dzieci starszych można spróbować łagodzić objawy i obserwować dziecko, a w przypadku braku poprawy umówić się do lekarza. Za większość przypadków zapalenia gardła u dzieci odpowiadają wirusy, a więc na ogół i tak stosuje się jedynie leczenie objawowe. Większość rodziców wie, jak złagodzić ból gardła u dziecka za pomocą domowych sposobów, takich jak nawadnianie i stosowanie nawilżacza powietrza pokoju dziecka6. Podawanie miodu może przynosić ulgę w bólu gardła i przyczyniać się do zwalczania drobnoustrojów, jednak nie wolno go stosować u dzieci poniżej 1. roku życia. Bardzo przydatne w przypadku bólu gardła są zioła: czosnek, prawoślaz, lukrecja, rumianek, pieprz6, jednak ich stosowanie u dzieci powinno być skonsultowane ze specjalistą. Im starsze dziecko, tym więcej naturalnych metod można zastosować. W przypadku bólu gardła bardzo pomocne jest płukanie gardła wodą z solą, octem jabłkowym lub sodą6 – żeby zastosować tę metodę należy mieć pewność, że dziecko umie płukać gardło i nie połknie przygotowanego roztworu.

 

Zapobieganie zapaleniu gardła u dzieci

Zapobieganie infekcjom u dzieci jest niezwykle trudne ze względu na przebywanie w skupiskach rówieśniczych, a u małych dzieci szczególnie ze względu na trudności w przestrzeganiu zasad higieny (wkładanie rąk i zabawek do ust). Dlatego ważne wydaje się wspieranie ogólnej odporności poprzez ruch na świeżym powietrzu, właściwą dietę i odpowiednią ilość snu. Należy przypominać dzieciom o myciu rąk, dbać o prawidłową higienę jamy ustnej, nawilżać i wietrzyć pomieszczenia, w których przebywają i nie narażać ich na oddziaływanie dymu papierosowego. Przy nawracających infekcjach gardła u dziecka i ogólnie w zapobieganiu zapalenia gardła u dzieci istotną rolę odgrywa też sposób oddychania. Dzięki wdechowi przez nos do gardła wpada powietrze oczyszczone, nawilżone i nagrzane, dlatego ważne jest, aby dzieci prawidłowo oddychały.

 

Bibliografia:

  1. Michajlik A., Ramotowski W., Anatomia i fizjologia człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 155–157, 1994.
  2. Skotnicka B., Zapalenie gardła i angina, Medycyna Praktyczna, 10.11.2016.
  3. Worrall G., Acute sore throat, 791–794, 2011.
  4. Zielnik-Jurkiewicz B., Choroby laryngologiczne u dzieci. 11–25, 2020.
  5. Puźniak P., Mielnik-Niedzielska G., Standardy leczenia ostrego zapalenia gardła i migdałków u dzieci, 2019.
  6. Story C. M., Gotter A., 12 Natural Remedies for Sore Throat (2017).

Linia produktów Chlorchinaldin